Art Model AM 7203 Jakowlew Jak-36 „Freehand”, radziecki eksperymentalny samolot VTOL

Jakowlew Jak-36 „Freehand”, radziecki eksperymentalny samolot VTOL

Pod koniec lat pięćdziesiątych biuro konstrukcyjne OKB-115, kierowane przez Aleksandra Jakowlewa, rozpoczęło badania nad koncepcją samolotów pionowego startu i lądowania (VTOL). Istotnym impulsem do praktycznej realizacji tego przedsięwzięcia stały się sukcesy brytyjskich maszyn eksperymentalnych Short SC.1 oraz Hawker P.1127, których pokazy w locie główny konstruktor obserwował osobiście podczas salonu lotniczego w Farnborough. W świetle tych doświadczeń, w 1961 roku zatwierdzono budowę wyspecjalizowanego demonstratora technologii.

Zespół napędowy składał się z dwóch silników turboodrzutowych R-27-300 wyposażonych w ruchome dysze, umożliwiające odchylenie wektora ciągu o 90 stopni. Ponieważ w fazie zawisu klasyczne powierzchnie sterowe są nieefektywne, kontrolę nad maszyną przy niskich prędkościach zapewniał układ sterowania strumieniowego. Dysze tego systemu umieszczono na końcu długiego wysięgnika dziobowego oraz w stożku ogonowym. Aby zapobiec niebezpiecznemu zasysaniu gorących gazów wylotowych z powrotem do wlotów powietrza, pod kadłubem zainstalowano wysuwane odchylacze gazów wylotowych. Bardzo zwarta zabudowa zespołu napędowego wymusiła zastosowanie podwozia jednotorowego, składającego się z jednokołowej goleni przedniej i dwukołowej goleni głównej. Stabilność na ziemi zapewniały podskrzydłowe golenie stabilizujące, które w locie chowały się do tyłu, w opływowe owiewki.

Zakład nr 115 zbudował łącznie cztery płatowce: jeden przeznaczono do prób statycznych, natomiast trzy (o numerach bocznych 36, 37 i 38) posłużyły jako prototypy lotne. Próby w zawisie rozpoczęto w 1963 roku. Następnie, w celu oceny podstawowej stabilności aerodynamicznej maszyny, 27 lipca 1964 roku pilot doświadczalny Walentin Muchin wykonał na egzemplarzu nr 38 pierwszy lot konwencjonalny, obejmujący standardowy rozbieg i dobieg na pasie startowym. Realizacja pełnego profilu lotu VTOL, obejmującego pionowy start, fazę przejściową do lotu poziomego oraz pionowe lądowanie, powiodła się ostatecznie dopiero w 1966 roku.

Szerokiej publiczności samolot zaprezentowano po raz pierwszy w lipcu 1967 roku podczas defilady lotniczej w Domodiedowie. Do lotów treningowych wykorzystywano prototyp nr 37, podczas gdy oficjalny pokaz wykonała maszyna nr 38, niosąca na podskrzydłowych węzłach uzbrojenia atrapy zasobników rakietowych UB-16. Pojawienie się radzieckiego odrzutowego samolotu VTOL całkowicie zaskoczyło zachodnie służby wywiadowcze, co skutkowało szybkim nadaniem mu kodu NATO „Freehand”. Chociaż poważne ograniczenia w udźwigu i zasięgu, w połączeniu z niezwykle trudnymi właściwościami pilotażowymi w fazie przejściowej, uniemożliwiły wprowadzenie maszyny do służby operacyjnej, program prób Jaka-36 dostarczył bezcennych danych aerodynamicznych. Stanowiły one niezbędny fundament dla późniejszego rozwoju seryjnego pokładowego samolotu szturmowego Jak-38.