Art Model AM 7203 Jakovlev Jak-36 „Freehand”, experimenteel Sovjet-VTOL-vliegtuig

Jakovlev Jak-36 „Freehand”, experimenteel Sovjet-VTOL-vliegtuig

Eind jaren vijftig begon ontwerpbureau OKB-115, onder leiding van Aleksandr Jakovlev, met het onderzoeken van concepten voor verticaal opstijgende en landende vliegtuigen (VTOL). Een belangrijke drijfveer voor de praktische realisatie van dit project was het succes van de Britse experimentele toestellen, de Short SC.1 en de Hawker P.1127. Jakovlev had de vliegdemonstraties van deze machines persoonlijk gadegeslagen op de luchtvaartshow van Farnborough. In het licht hiervan werd in 1961 goedkeuring verleend voor de bouw van een specifieke technologiedemonstrator.

De voortstuwing werd verzorgd door twee R-27-300 turbostraalmotoren, uitgerust met zwenkbare uitlaatmonden die de stuwkracht 90 graden konden afbuigen. Aangezien conventionele aerodynamische stuurvlakken tijdens het hoveren ineffectief zijn, werd de besturing bij lage snelheden geregeld via een systeem van stuurstralen. De straalpijpen van dit systeem werden in de punt van een lange neusboom en in de staartkegel geplaatst. Om het gevaarlijk opnieuw aanzuigen van hete uitlaatgassen in de luchtinlaten te voorkomen, werden onder de romp intrekbare keerschotten geïnstalleerd. De uiterst compacte opstelling van de motoren dwong tot de keuze voor een tandemonderstel, bestaande uit een neuswielpoot met een enkel wiel en een hoofdonderstel met dubbele wielen. De stabiliteit op de grond werd gewaarborgd door steunwielen onder de vleugels, die tijdens de vlucht achterwaarts in gestroomlijnde behuizingen werden ingetrokken.

Fabriek nr. 115 bouwde in totaal vier casco's: één bestemd voor statische belastingproeven en drie vliegwaardige prototypen (met de nummers 36, 37 en 38). De hoverproeven gingen in 1963 van start. Om de fundamentele aerodynamische stabiliteit te beoordelen, voerde testpiloot Valentin Moechin op 27 juli 1964 met toestel nr. 38 de eerste conventionele vlucht uit, inclusief een standaard start- en landingsaanloop op de landingsbaan. Het volledige VTOL-vluchtprofiel – van een verticale start, via de transitiefase naar horizontale aerodynamische vlucht, tot en met de verticale landing – werd pas in 1966 met succes volbracht.

Het toestel werd in juli 1967 voor het eerst aan het grote publiek getoond tijdens de luchtvaartparade van Domodedovo. Prototype nr. 37 werd ingezet voor de oefenvluchten, terwijl de officiële vliegdemonstratie werd uitgevoerd door nr. 38, dat voor de gelegenheid was uitgerust met dummy's van UB-16 raketwerpers aan de vleugelophangpunten. De onthulling van een Sovjet-VTOL-straalvliegtuig kwam voor de westerse inlichtingendiensten als een volkomen verrassing, wat resulteerde in de onmiddellijke toewijzing van de NAVO-codenaam 'Freehand'. Hoewel zware beperkingen ten aanzien van de nuttige lading en de actieradius, in combinatie met uiterst veeleisende vliegeigenschappen tijdens de transitiefase, een operationele ingebruikname uitsloten, leverde het testprogramma van de Jak-36 aerodynamische data van onschatbare waarde op. Deze fundamentele kennis vormde de onmisbare basis voor de latere ontwikkeling van het seriegeproduceerde boordaanvalsvliegtuig, de Jak-38.